Prohlídka Fryštátu s královskou historií Slezska

FRYŚTAT - SYLEZYJSKO KŌRŌNA

- Ôblubiōny myśliwski dōm ôd sylezyjskich mōnarchōw, keryj uźywali tyź do swojij luksusowyj reprezyntacyje -

Sylezyjske klejnoty korōny pŕetrwaly do ​​dnia dzisiyjśego ino ze swojim znaćyniym historyćnym, tradycyje i sylezyjski jynzyk. We stŕedniowieku Sylezyjŏ potajlowala sie na Wiyrchnie i Spodnie Ksiynstwo w ôbrymbie Krōlestwa Ćechy. W Ćeskij Krōlewskij Ziymi Ksiynstwa Wiyrchnij Sylezyje pŕetrwala do dzisiej ino jedna z jego śtyrech rezydyncyji zōmkowych: zōmek myśliwski i miyśkalny Fryśtat, kery bōl popularnõ rezydyncyjōm wladcōw Sylezyje, a niykeŕi z nich zamiyśkowali tu na stale. Dzisioj Sylezyjŏ je potajlowano na śtyry wojwodstwo i regiōny: Morawsko-sylezyjsko, Sylezyjsko, Ôpolsko i Spodniosylezyjsko, pŕi ćym piyrśe tŕi nazwane ćynści pochodzōm z ćeskij Krōlewskij Ziymie Wiyrchnij Sylezyje. Morawsko-sylezyjsko rezydyncyjŏ Fryśtat, Ôpolosko-sylezyjsko rezydyncyjō Bŕeg, Spodniosylezyjsko rezydyncyjõ Legnice i inkśe drugoŕyndne rezydyncyje sōm sylezyjskimi klejnotami korōnnymi, a w dzisiyjśyj Ćechach zōmek Fryśtat je kole zōmku w Praskie jedynōm stale zamiyśkanōm rezydyncyjōm krōlewskōm, a we stŕedniowieku bōl tyź wŏźny za siydzibã reprezyntantōw ćeskich krōly.

2025-2034 - 1000 lot sylezyjskigo Fryśtatu

Nojstarśo zachowano pisymno spōmniynie ô Fryśtacie je z 1305 roku, kaj Fryśtat je juź spōminany za woźne miasto Freistadt w Roy, Fryśtat w jego teroźnym poloźyniu. Jeji popŕednikiym bōl Fryśtat poloźōny na bŕegu ŕyki Ôlzy, kero we stŕedniowieku byla uwoźano za sylezyjski glōwny strumiyń ŕyki Ôder. Ôd X stoleciŏ wzduź jego biegu zaloźōno bylo miastowe fortyfikacyje, a Fryśtat bōl postrzōd nich. Jeji ôryginalnym lokalizacyjōm je dzisiyjśyj wioski Stare Miasto. Tak sōm ôkryślane ôryginalne zidlōngi, kere niyskoŕij ôstaly pŕeniesiōne do inkśego, baŕij wygodnego miyjsca. Archiwa knieźsa i inkśe stŕedniowiećne archiwa ôstaly tykniynte lićnymi ôgniami, bez to niy wiymy mocka ô stŕedniowiećnym Fryśtacie z źrōdel pisanych. Niy ôznaćo to ale, iźe niy mogymy dowiedzieć sie wiyncyj ô Fryśtacie. Glōwnōm skazōwkōm sōm Piasty - pŕōdzij polskŏ dynastyjŏ krōlewsko, ôd 1138 reskyrujōncõ dynastyjõ sylezyjskõ i ôd 1327 nojwyźśŏ arystokracyjŏ Krōlestwa Ćeskigo. Genealogijo Piastōw je pŕedstawiōno na polskij stronie www.poczet.com, a niykere z jejich dokumyntōw i brifōw sōm zachowane w Karwinie, i inkśych archiwach, z kerych historyki David Pindur i Radim Jeź podśukowali Piastōw. Inkśym "smaćnym" źrōdlym informacyje je ksiōnźka "S knížaty u stolu", napisano pŕez historykōw Instytutu Norodnego Erby i skupiajōnco sie na warōnkach dworskich sylezyjskich Piastōw. Budownićym zōmku Fryśtatu je knieź Mećislaw III. Piast z Ôpole (1251-1316), kery tyź je baumajstrym abo restauratorym zōmkōw w Raciboŕe, Cieśynie, Bilsku, Frydeku, Sylezyjskij Ôstrawie, Ôswety i Zatoŕe. Dowiadujymy sie bezma tego samego ô tych zōmkach z jejich wćasnyj historyje - tyn sōm baumajster, podanõ historyjõ, a to samo tyćy sie Fryśtatu. Dowiadujymy sie tyź ô Fryśtacie pŕi uźyciu tyj samyj metody bez pośukowanie potōmnych Mećyslawa, ôni tyź interweniowali w źycie Fryśtata, a niykeŕi nawet ôsiedlyli sie tu na stale. Informacyje z tych zdŕōdel sōm tyź zawarte na tyj stronie. Historyk Karwiny Roman Lindner ukōńćōł zapōmnianõ historyjõ Fryśtatu w publikacyji "Gotický hrad Fryštát v Karviné" (2020). I to niyma ôgōlnŏ historyjŏ. Intynsywne badania pokozaly krōlewsko historyjo Fryśtatu, ściśle zwiōnzano z krōlami ćeskich jako baŕo wŏżnõ siydzibã miyśkalnõ Ksiynstwa Sylezyje. Snŏdź ôstatniōm ôsobōm, kerŏ zbadała historyjõ tego wożnego siydziby bōl historyk Fryśtatu Julius Bayer, kery żyl w XIX stoleciŏ. Swoje podśukowania napisol we ksiōnźce "Pamětihodnosti města Fryštátu" (1879), podobnie jak Gustav Axtmann, kery zaktualizowol ksiōnżka we swojij robocie "K dějinám Fryštátu" (1924). Ôbie ksiōnźki sōm pŕechowowane w depozytorium Sylezyjskigo Muzeum Archiwōw Prowincjonalnych w Karwinie. Inkśym cynnym źrōdlym informacyje je polski stŕedniowiećny kronikōr Jan Dlugoś (1415-1480), kery spōmino ô Piastach żyjōncych w jego ćasach w XV stoleciu. W Polsce idzie znojś wiyncyj ô pŕōdzij ćeskij Sylezyji, jeji wladcach i zidlōngach aniżeli w Ćechach. W roztōmajtych źrōdlach sōm pewne rozdzialy, ale ôgōlnie wśyske dostympne źrōdla sōm jak kawalki mozaiki, kere pasujōm do siebie i twoŕōm stŕedniowiećny ôbroz miyśkalnego Fryśtatu, a my prezyntujymy Wam ta piykno mozaika na tych stronach internetowych. Historyk Bayer prawi, iźe Fryśtat mocno rozwinōl sie juź za panowanio krōla Mećislawa II. Piast. Reskyrowoł ôd 1025 do 1034 i wiadōmo, iźe za jego panowanio Piastskie Krōlestwo Polski, do kerego tajlōm bōl Fryśtat, tak naprowdy rozwinylo sie i prosperowalo. Jeźli tak bylo, to w latach 2025-2034 Fryśtat bydzie istniylo ôd wiyncyj jak 1000 lŏt i je tōź jednym z nojstarśych miast w Ćechach, do kerych przinoleźy ôd 1327.

13. wŕeśnia 2032 - 750 lot ôd zaloźynio Zōmku Myślskigo Fryśtat

Niy wiymy akuratnie, kedy to bylo, ale zaloźynie zōmku Fryśtat wiōnźe sie z zaćōntkym panowanio princa z Wiyrchnij Sylezyje, Miećyslawa III Piast z Ôpole. Ôstol wladcōm w dziyń śmierci fatra, 13. wŕeśnia 1282 r. Wydaŕynia historyćne, ôpisane w ksiōnźce Rozmanitosti ôd profesora Peterki, kludzōm nos do Stary Fryśtat, dzisiyjśyj pŕedmieść Stare Miasto na bŕegu ŕyki Ôlzy, kaj stary stolec rozwinōl sie wartko, i pod pananiym fatra Miećislawa, princa Wladislawa I Piast z Ôpole i ćeskigo krōla Pŕemyslawa Otakara II. Pŕemyslowca, ôstalo pŕekśtałcōne w miasto handlowe w 1269. Na zaćōntku swojigo panowanio princ Miećyslaw ôdwolol batalijo wojskowo w Stary Fryśtat, coby zabrać swojã ślubnõ, princesã Gŕimyslawa, kerõ tŕymanŏ byla tam z dŕewianego zōmku zamiyśkanego bez princa z Syllinga. Miasto ôstalo pŕekśtalcōne do prochy w ćasie tyj bitwy. Powiarka godo, co po zwyciynstwowyj bataliji princ Miećislaw jezdziōl na swojim kōniu Noriku dalij w gōra ŕyki Ôlza, coby znojś ôdpednie miyjsce do budowy nowego Fryśtatu i znojdziōl srogi i wzniesiōny plac, w kerym roslo sroge lypa. Tak źe princ zjechnōl z kōnia i, do kōńca zmōcōny po bitwie, ôsiadl na ziymi pod lypōm i zasnōl. Kedy sie ôbudziōl, ôdkrōl, iźe w korōnie mocnego lypa zbudowano pociepniynte gniazdo ôrla. Niy potŕebowalo dugigo ćasu, coby srogi ôrzel ukozol sie pŕi lypie. Pŕeleciala pŕed knieźōm, ale niy pŕeścigla go, a knieź zrozumiol, iźe winiyn budować nowe miasto prawie tu. Jak ino bylo, familijo Piast princa Miećyslawa miala tutaj swoje ôblubiōne myśliwske place, tōź princ uzdol sie wybudować tu swōj nowy Zōmek Myślski, naôbkolo kerego miyśkańcy Stary Fryśtat wybudowali tyź swoje nowe dōmy. Wzniesiōne poloźynie zapobiygalo ćynstym potopōm zniśćyniu miasta, na kere Stary Fryśtat ćynsto ciyrpiol. Ksiōnź ćynsto nawiydzal swōj nowy zōmek Fryśtat, stol sie ôn drugõ rezydyncyjōm jego i jego potōmnych. W tyj powiarce musi być jakoś prowda, pōniywoź ôd tych ćasōw do dzisiej Fryśtat miol we swojim herbie Liść Lipa i Ôŕela. Jak krōlewski zōmek myśliwski Fryśtat stol sie nojbaŕij luksusowo rezydyncyjōm w Sylezyji, moźeś dowiedzieć sie na podstronie ZŌMEK.

18. lutego 2027 - 700 lot sylezyjskigo Fryśtatu na Ziymiach Ćech

18. lutego 1327 r. Ôpawa: "Fater, chcōm ôstać twojim ślubnym", pedzioł princ z Wiyrchnij Sylezyje Kazimir I Piast z Cieśyn do swojigo nowego pana, ćeskigo krōla Jana z Luksemburga. Wtynćos princ poklućol sie pŕed krōlym, polożōl miec na ziymia i chwyciōl krōla za rynki, jako znak bezbrōnności. "Wstań, mōj Syn", ôdpowiedziol krōl do princa i pocalowol go na wargi kusekym pokoju. Dziynki tymu gestu princ Kazimir I Piast pŕeniōs swōj krŏj z polskij korōny do korōny ćeskij. Ôbiecowol krōlowi lojalność, rady i pōmoc wojskowo na wypadek wojyn. Krōl za to ôbiecowol princowi trwalo ôchrōna. 18. lutego 1327 sklŏdano bylo Kōntrakt Feudalny, w kerym krōl potwierdzo autōnōmijõ Sylezyje z jeji suwerynnym wladcōm, trybunalym gyrichtowym i biskupstwym. Ksiōnź za to potwierdzo rośćynie krōla do Sylezyje na wypadek wyginiyńcio sylezyjskij reskyrujōncyj dynastyje Piastōw, co stalo sie ino 300 lŏt niyskoŕij. Do tego ćasu źodyn z krōly ćeskich niy stol sie suwerynnym wladcōm Sylezyje, ale mieli zocny tytul princa z Sylezyje. Ugōnda feudalnŏ ôstala zatwierdzōno notarialnie 30. siyrpnia 1386 w Fryśtacie. Pŕekozanie sylezyjskigo śtandardōw krōlowi zakōńćylo colki akt cerymōnialny.

Z historyćnyj Wiyrchnij Sylezyjskij Ziymie w Ćechach mieści sie ino dzielnice Slezska Ostrawa, Hlućin, Frydek, Tesin, Jablunkow i Karwina z historyćnym Wiyrchnij Sylezyjskim siydzibōm miyśkalnōm i myśliwskōm Fryśtat.

13. grudnia 2028 - 500 lot ôd śmierci krōla sylezyjskigo, Kazimira II Piast

Kazimir II Piast narodziōl sie w 1449 roku jako sylezyjski princ z Fryśtatu. Jego fater, sylezyjski princ Boleslaw II Piast z Fryśtatu, zalożōl browar w Fryśtacie w 1447 roku, kery je durch funkcjōnalny do dzisiej, a w tym samym roku ućyniōl Fryśtat jednōm z zidlōngōw miyśkalnych w Sylezyji. Ukozano matka Kazimira, Anna Bielska, zaloźyla teroźny dystrykt Belidlo we Fryśtacie i ôstala patrōnkōm miasta. Fryśtat bōl nojbaŕij luksusowo prowadzōnōm sylezyjskōm rezydyncyjōm w jejich ćasach. W 1460 Kazimir bōl zaprośōny do spōlpanowanio, a w 1465 zaćōn reskyrować niyznŏleźnie. Bōl barzo ambitny, jego wladza byla surowo i sprawiala napiyncia w Sylezyji, co dokludziylo do wojyn sylezyjskich. Kazimir II W 1476 kludziōl wojna pod Krosno, kludziōl wojna ô Hlohow do 1480, w 1493 podbōl miasto Bolkow i w 1522 kludziōl ekspedycyjo wojskowo pŕeciwko miastu Swidnice. W 1490 ôstol prōmowany na stanowisko gubernatora Sylezyje, abo sylezyjskigo wicekrōla w mianie Ćeskigo krōla Wladislawa II. Jagielōn. Jednak sōm wkludziōl sie do roli sylezyjskigo krōla reskyrujōncego nad sylezyjskimi knieźami, stōnd jego tytul "Krōla Sylezyje". Bōl genialnym politykiym, dyplōmatōm, a tyź kludziōl ôdnośōnco sukcesy polityka manźelsko. W 1478 wynegocjowol zwiōnzek manźelski z potōmnymi ćeskigo krōla Jorga z Podebrady. W 1474 ôźyniōl sie ze swojōm śwestrōm, sylezyjsko princesōm Žofiōm, z synym krōla Wiktorina, a w 1478 roku sōm ôźyniōl sie z Johana, wnućkōm krōla. W 1486 wynegocjowol manźelstwo swojij kuzynki, sylezyjskij princesy Hedwig, z madźarskim magnatym Stefanym Zapolskim, ôna stala sie matkōm niy ino wōngerskich i polskich krōly, ale tyź ćōnkōw brytyjskij familije krōlewskij postŕōd jeji potōmnych. W 1497 roku w Nysie dokōnano niypodaŕōnyj prōby zabōjstwa Kazimira II, kerõ zaroz skorol ôbciyńciym gowy princa Mikolaja II Piast z Ôpole. Kazimir II tyź znaćōnco ôslabiōl wladza sylezyjskigo biskupa i zaćōn rozwijać protestantyzm religijny w Sylezyji, podsycajōnc w tyn spōsōb Kościōl Katolicki pŕeciwko niemu. W 1501 roku chciol mianować swojigo syna Fredericka na pōmocnego biskupa sylezyjskigo i tōź kōntrolować Kościōl Katolicki w Sylezyji. Jednak niy poradziōl tego zrobić. Kazimir II reskyrowol z twardõ rynkōm, ale na dobro Sylezyje, kerŏ w jego ćasach doświadćyla rozrostu i dobrobytu. Ôn sōm bōl jednym z nojbogatśych arystokratōw. W Fryśtat, jego rodzimyj rezydyncyji, w 1473 wkludziōl Wielganocne Rynki, kere durch dzialajōm do dzisiej, w 1498 zaćōn budować stawy naôbkolo Fryśtat, kere durch istniyjōm do dzisiej, w 1504 zalożōl Ratuś, kery durch funkcjōniyruje do dzisiej, a w 1514 r. dōminujōncōm cychōm je Biolo Wieźa Kazimira. Po 1505 pŕeniōs tyź Browar Zōmkowy do Ulica Piwowarni, kaj stoji durch do dzisiej, a kaj byly slodowy dōm Kazimira je terŏźnym śynkiym "Na Bečkách". Kazimir II. zaćōn walachijsko kolōnizacyjo Sylezyje i bez to je tyź duchowym fatrym sylezyjskich Wallaćykōw, co durch miyśkajōm na sylezyjskim ôbśaŕe Beskydy, kaj ta spolećność nosi miano "Gorolové". We Fryśtat zbudowano do nich kapla w 1611 r. pŕi kościele zōmkowym, durch nazywanyj "Moravská". Ôbraz sylezyjskigo wicekrōla Kazimira II. idzie zoboćyć nad wejściym do ratuśōw Fryśtat, a herb jego familije je na Wieźy Ratuśōw Piast. Pŕi panowaniu ôd 63-68 lot je jednym z nojduźyj panujōncych na świecie i je bez wōntpiynio nojsrogśym rodzimym Fryśtatu i Sylezyje wśyjskich ćasōw. Źyl do 79 lot, a 18 grudnia 1528 r. ôstol pogŕebany w niyznōmym miyjscu, nojpewnij w kościele zōmkowym Fryśtat. Ôstawiōl za sobōm swoja ôblubiōnŏ zidlōng i myśliwsko rezydyncyjo Fryśtat, kerõ idzie zoboćyć na podstronie REZIDENCE.

2015-2030 - 500 lot Zōmkowyj Biolyj Wieźe

Wieźa zaćla sie budować w 1515 roku, zaroz po zakōńćyniu renesansowyj rekōnstrukcyje zōmku myśliwskigo we Fryśtat. Ôbie kōnstrukcyje ôstaly wykōnane bez sylezyjskigo wicekrōla Kazimira II. Piast z Fryśtatu. Pŕōdzij Biolo Wieźa miala wiyncyj jak pōlowa jeji wysokości i ôstala zbudowano ze kamyniōw gotyckich, uźytych z zdemontowanyj wieźe ôbrōnnyj zōmku. Ta wieźa ôbrōnnŏ z kole 1370 r. dźwigla sie nad zōmkym w poledniowo-zachodnim kōncie. Wieźa ôbrōnne zōmku mo teroz ino piwnica z kōmōrōm wiynziyniowo, parteŕe z zbrojowniōm zōmkowōm i piyrśe śtoko z Malōm Salōm. Nowo zōmek Biolo Wieźa, kero suźy za dzwōnnik, je ôbtoćōno porōma powiarkami. Pŕōdzij wśyjskigo ô Cudownym Dzwōnku, kery stol sie pretekstym do rozdzielynio knieźny Marie ôd jeji ôkrutego ślubnego, knieźa Waclava III, jak tyź ô uwiynziyniu w kwarantannie choryj knieźny Katerine Piast, kero tyź umarla w kōmnach Biolyj Wieźe w 1569 roku i byla wtynćos miyjscowōm Biolo Ladyca. Po śmierci Kazimira w 1528 roku Biolo Wieźa ôstala dźwigniynto do jeji teroźnyj wysokości, a tŕecio powiarka ôzprawio, co jedyn z robotnikōw spad na ziymia z placu, w kerym zaćla sie budować wieźa. Jednak wstal i kułal nazod na plac budowy. Miyjsce, z kerego spad, bylo ôznaćōne naśladaniym jego siniōnego klinōw. Kej nawiydzaś Biolo Wieźa, idzie zoboćyć we postŕodku akuratnie miyjsce, ôd kerygo wieźa zaćla sie zaś budować. Ôstol skōńćōny w 1530 roku za panowanio knieźny Anny Piast Hohenzollern i do dnia dzisiyjśego je nojsrogśōm dōminujōncōm elymyntym statku zōmku Fryśtat.

2031 - 490 lot ôd narodzynio princa Fredericka Kazimira i 460 lot ôd wyginiyńcio Piastōw we Fryśtacie

Bez wōntpiynio nojpopularniyjśym wladcōm Sylezyjskigo bōl princ Frederick Kazimir, princ z Fryśtatu. Jako wladca wiedziol, jak pŕestrzegać protokol, reprezyntować swōj kraj i źyć w ôbjyńciu dworu Fryśtatu, co durch ulepśol. Zapewniol swojim poddanym w Fryśtat niekońćōne śpasu, w kerych tyź ućestnićōl z uciechōm. Lubiōl sie pokazować pŕed ludźmi, coby być w cyntrum uwogi, ale to zmusiylo go do kōntynuowanio ućyniynio ludzi śćyńśliwych i dawaniŏ im jeśće srogśyj zabawy. Podal swojim bliskim mocka prezyntōw, a za niykere z nich musiol zabrać poźyćka, pōniywŏź byly barzo droge. Ale wiedziol tyź, jak być zwyklym ćowiekiym, fatrym i ôsobōm. Pŕede wśyjskim ôbowiōnzowol swojã familijõ i swojich bliskich kamratōw. Zbudowol dlŏ swojij familije zōmek Raj, coby barzij mogly być na wsi. Uwielbiol swoje kōnie, psy i inkśe zwiyŕa, kerymi ôbtoćol sie i zapewniol im nojlepśo ôpieka. Jego wćasno śmierć 4 kwietnia 1571 roku, za kerōm ôwdyjśy cysoŕ Maksymilian II. Habsburg je postŕednio ôdpowiedzialny, ôznaćalo wyginiyńcie sylezyjskich Piastōw we Fryśtacie. Ôstawiōl za sobōm Myślski Zōmek Fryśtat, Wieźa Ratusta Piast i Kościōl św. Marka.

Źycie princa Fredericka Kazimira Piast na jego dwoŕe krōlewskim we Fryśtacie w XVI stoleciu je ôpisane w rōmanie podle ŕećywistych wydarzyń "VÉVODA Z FRYŠTÁTU", ôpublikowanym tyź na tych stronach.